Sobota, 4 września, 2010
Sprzedaż kultury w formie usługi zmieni system wynagradzania twórców, nie mam co do tego wątpliwości. Oczywiście, nadal funkcjonować będzie sprzedaż jednostkowa dóbr materialnych, jednak na coraz mniejszą skalę. Zastąpi ją szerokopasmowa sprzedaż dóbr niematerialnych, de facto usług.

Dotychczasowe pomysły dotyczące wynagrodzenia twórcy w sytuacji, w której kultura transmitowana jest w formie cyfrowej w mniejszym lub większym stopniu traktowały sam przekaz w kategoriach tradycyjnych, czyli produktu.
Jednym z klasycznych tekstów dotyczących wynagrodzenia twórcy w dobie kultury cyfrowej jest esej Kevina Kelly’ego pt. „Better than Free” („Lepsze od darmowych”). Kelly słusznie pisze, że Internet to „olbrzymia machina do kopiowania”. Każdy bajt danych, wygenerowany gdziekolwiek i na jakimkolwiek komputerze zostaje gdzieś skopiowany. W ten sposób, ekonomia cyfrowa napędzana jest przez zalew kopii. W przeciwieństwie do masowej produkcji epoki maszyn, kopie te nie tylko są po prostu tylko tanie, one są darmowe – pisze amerykański ekonomista. Kiedy kopie są darmowe, należy sprzedawać takie produkty, których nie można skopiować – czytamy dalej. Oczywiście słowo „produkty” jest tu użyte w innym znaczeniu niż przedmiot materialny, tym czego nie można skopiować jest np. zaufanie. Istnieją inne cechy, typu zaufania, które trudno jest skopiować i dlatego stają się one coraz bardziej wartościowe w ekonomii cyfrowej. Myślę, że najlepszym sposobem zbadania ich nie jest punkt widzenia producenta, wytwórcy czy wynalazcy, ale użytkownika. Na początek można wykorzystać proste pytanie użytkownika: dlaczego w ogóle mielibyśmy płacić za cokolwiek, co możemy dostać za darmo? A kiedy ktoś już kupuje wersję czegoś, co może dostać za darmo, to co właściwie kupuje?
Na podstawie moich badań nad ekonomią cyfrową wyodrębniłem z grubsza osiem kategorii tej nieuchwytnej wartości, którą kupujemy, kiedy płacimy za coś, co mogłoby być darmowe.
Konkretnie, jest to osiem wartości, które są lepsze od darmowych. Osiem wartości nie do skopiowania. Nazwałem je „generatywnymi”.
Te wartości wg Kelly’ego to:
1. Natychmiastowość (ludzie często gotowi są zapłacić żeby mieć coś szybciej, nawet jeśli gdyby zaczekali mogliby to mieć z darmo);
2. Indywidualizacja (czyli produkt dostosowany specjalnie do potrzeb odbiorcy);
3. Interpretacja (często bez szczegółowej instrukcji nie jesteśmy w stanie poradzić sobie np. z nowym oprogramowaniem, porady i instrukcje dla użytkownika mogą być elementami płatnych usług);
4. Autentyczność (chcemy mieć pewność, że plik jest z pewnego źródła, bez wirusa i nie wiąże się z jego posiadaniem ryzyko naruszania czyichkolwiek praw);
5. Dostępność (możliwość pozyskania poszukiwanego pliku w dowolnym momencie bez konieczności przechowywania go w pamięci własnego urządzenia);
6. Ucieleśnienie (czyli przedstawienie w sposób fizyczny, namacalny, „na żywo” tego, co mamy w postaci pliku – w przypadku e-książki może to być np. możliwość dobrej jakości wydruku);
7. Patronat (Kelly uważa, że ludzie często gotowi są płacić na rzecz sztuki na zasadzie donacji – tylko po to, by wesprzeć jakieś przedsięwzięcie czy artystę);
8. Odnajdywalność (w gąszczu plików często trudno jest odnaleźć dzieło naprawdę wartościowe – cena może być tu pewnym wyznacznikiem wartości).
Przedstawione wartości bez wątpienia dla wielu konsumentów mogą mieć istotne znaczenie. Na tyle istotne, że gotowi oni będą płacić za utwory w formie plików. Dotychczasowe technologie – niezależnie od utrudnień ze strony właścicieli praw autorskich – nie zachęcają jednak do uiszczania opłat. Łatwość darmowego pozyskiwania kultury z sieci peer-to-peer najczęściej bierze górę np. nad skrupułami przed naruszaniem cudzych praw albo nad chęcią objęcia „patronatu”. Zakup pojedynczych plików jest kłopotliwy. Gdybyśmy mieli uiszczać opłatę za każdym razem, kiedy chcemy zmienić kanał w telewizorze, wówczas zapewne albo znacznie ograniczylibyśmy nasz wybór, albo próbowali obejść tak kłopotliwy system. Dlatego niezależnie od określenia istotnych dla konsumenta wartości, o zmianach na rynku sprzedaży treści zadecyduje przede wszystkim sama technologia, a konkretnie – forma transmisji. Uważam, że tak jak jesteśmy świadkami śmierci kultury w wymiarze materialnym, tak samo będziemy już wkrótce świadkami rezygnacji z systemów wymiany plików. Peer-to-peer odejdzie do lamusa – bo się czeka, bo nikt nie lubi kraść, bo ryzyko wirusa, ale przede wszystkim – bo i tak kultura będzie w abonamencie. Wystarczy już dziś kupić legalnie jakikolwiek plik, by się przekonać, że sieci peer-to-peer, nawet te nowej generacji, są zbyt mało efektywne dla potrzeb szerokopasmowej kultury. Pojedyncza transakcja też jest jednak kłopotliwa (trzeba np. wysłać smsa, czekać na smsa zwrotnego z hasłem, wpisać hasło, dopiero wówczas ściągnąć plik). Mając dostęp opłacany w formie abonamentu (jak rozmowy telefoniczne) niwelujemy wszelkie niedogodności związane z transakcją. Takie udogodnienie zmienia jednak całkowicie ekonomię kultury.