Wtorek, 22 kwietnia, 2008

„Zrozumieć media” to jedna z najważniejszych książek Marshalla McLuhana. Jej polski przekład ukazał się dopiero w 2004 roku, nakładem Wydawnictw Naukowo Technicznych.  Recenzję z tej świetnej książki pisałem wówczas dla „Magazynu Literackiego KSIĄŻKI”, jej tekst poniżej.

Trudno zrozumieć, dlaczego ta książka – najważniejsza rozprawa dotycząca komunikowania masowego – ukazuje się po polsku dopiero teraz, 40 lat po pierwszym amerykańskim wydaniu. McLuhan jeszcze za życia (zmarł w 1980 roku) cieszył się międzynarodową sławą, a jego terminologia weszła na stałe nie tylko do podręczników akademickich, ale także do języka potocznego.
To McLuhan był m.in. autorem takich pojęć jak: „globalna wioska”, „galaktyka Gutenberga”, czy „środek przekazu sam jest przekazem”. Podzielił media na zimne i gorące i na podstawie tej terminologii konsekwentnie opisywał ich wpływ na naszą świadomość. Zdefiniował pojęcie „mass mediów”. Wbrew obiegowym opiniom, „w nazwie nie chodzi o liczbę użytkowników środka przekazu, a to, że wszyscy oni w tym samym czasie uczestniczą w odbiorze informacji”. Dokładnie opisał rolę reklamy i te spostrzeżenia wciąż zachowują aktualność. Dokonał niezwykłej analizy roli mediów w polityce, dochodząc np. do wniosku, że bez radia nie byłoby fenomenu Hitlera. Jako pierwszy uświadomił odbiorcom informacji, że są częścią globalnej zbiorowości. Badał media, ale nie oskarżał ich, wyjaśniał zależności, ale w przeciwieństwie do wielu innych teoretyków masowego komunikowania nie opowiadał się za cenzurowaniem przekazu. Nie dlatego by uznawał, że można mówić wszystko w dowolnym miejscu i czasie, po prostu uważał, że treść jest bezpośrednim następstwem możliwości jakie daje nowe medium. A walka z postępem technologicznym w komunikacji jest walką z wiatrakami. McLuhan na pewno był dziwakiem, ale nie było w nim za grosz donkiszoterii.
Pisał językiem pełnym metafor, często odwołując się do literackiej spuścizny (najchętniej do Joyce’a). Właśnie poetyka jego języka sprawia, że tak wiele myśli na trwałe zapisało się w świadomości czytelników. Niektóre porównania trudno zrozumieć, nawet wówczas gdy nie są to zdania wyrwane z kontekstu. Dla przykładu twierdził, że „światło elektryczne jest czystą informacją” albo „kraje zacofane są chłodne a my jesteśmy gorący”. Najważniejsza jednak teza McLuhana głosi, że „Nie ma medium, które mogłoby istnieć i oddziaływać w pojedynkę. Wszystkie środki przekazu są ze sobą w stałej zależności”. Te środki stale bombardują nas reklamami i informacjami, a człowiek, chcąc nie chcąc, poddaje się ich presji. To środek przekazu kształtuje kulturę. Tezę tę o tyle trudno obalić, że dla McLuhana środkiem przekazu jest wszystko – koło, alfabet, samochód…
Czy książka McLuhana pozwala „zrozumieć media”? Na pewno narzuca zupełnie inne spojrzenie, dodajmy że bardzo sugestywne. Uświadamia, że dotykają one każdej formy naszej aktywności, wysyłają impulsy zmieniające świadomość, reorganizują życie społeczne. Mogą prowadzić do wojen, ale mogą też budować wspólnotę. Są – jak głosi podtytuł książki – „przedłużeniami człowieka”. Pozostaje jedynie smutna konstatacja: przed mediami nie jesteśmy w stanie się bronić.